Eugeniusz Paukszta i jego związki z Poznaniem

Urodził się 9 VIII 1916 w Wilnie, w rodzinie urzędnika Edgara Paukszty i Zofii z domu Budźko. Dzieciństwo i młodość spędził w Wilnie, gdzie ukończył Gimnazjum im. A. Mickiewicza oraz studiował prawo na Uniwersytecie im. S. Batorego.

Jako podchorąży brał udział w wojnie obronnej 1939. Po zajęciu Wilna przez wojska niemieckie czynnie zaangażował się w działalność konspiracyjną i partyzancką Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, współredagując między innymi prasę podziemną i uczestnicząc w akcjach dywersyjno-sabotażowych. Aresztowany 4 VIII 1942 przez gestapo, osadzony w więzieniu Łukiszki, w lutym 1943 został wywieziony do Prowianiszek pod Kownem. Po ucieczce z obozu walczył w leśnym oddziale wchodzącym w skład i pułku im. Bolesława Chrobrego Armii Krajowej. Jesienią 1944 aresztowany przez NKWD, przetrzymywany na Łukiszkach (teraz więzienie NKWD), po czym zesłany do obozu w Zagłębiu Donieckim. Ciężko schorowany powrócił do Wilna w listopadzie 1945. w tym samym miesiącu w ramach repatriacji wraz z rodziną przeniósł się do Gliwic.

W latach 1946-47 był radnym miejskim w Gliwicach, a także członkiem Komisji Weryfikacyjnej dla Spraw Ludności Rodzimej i sekretarzem zarządu obwodu Polskiego Związku Zachodniego. Równocześnie współpracował z wieloma pismami literackimi i społecznymi.

Po przeniesieniu się do Poznania w 1947 działał aktywnie w Zarządzie Głównym Polskiego Związku Zachodniego: kierował najpierw Wydziałem Polonii Zagranicznej, a następnie Wydziałem Zaludnienia i Ekonomiki Ziem Odzyskanych. Położył wówczas duże zasługi w organizacji osadnictwa na północy kraju i na terenie Nadodrza. Prowadził w tym czasie rozległą działalność publicystyczną, dotyczącą głównie zachodnich i północnych ziem polskich. Redagował tygodnik „Polska Zachodnia” pełniąc funkcję zastępcy redaktora naczelnego i kierownika działu kulturalnego. w 1949-50 pracował jako kierownik literacki oddziału Państwowego Instytutu Wydawniczego w Poznaniu.

Na przełomie lat 40. i 50. ubiegłego wieku był dwukrotnie aresztowany i więziony przez Urząd Bezpieczeństwa w Poznaniu.

Od 1951 poświęcił się głównie pracy literackiej i publicystycznej, studiując jednocześnie zaocznie historię i filozofię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. w 1953-57 był prezesem Poznańskiego Oddziału Związku Literatów Polskich, a także przewodniczącym Komisji Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu. Od 1966 przez dwie kadencje był członkiem Rady Kultury przy Ministrze Kultury i Sztuki, a od 1972 wiceprzewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu FJN, od 1973 pierwszym redaktorem naczelnym kwartalnika „Kronika Wielkopolski”, w latach 1976-79 prezesem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego. Działał aktywnie na rzecz ściślejszej współpracy towarzystw kulturalnych, w kwietniu 1979 wybrany został Prezesem Konwentu Regionalnych Stowarzyszeń Kulturalnych Kujaw, Pomorza, Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej.

Zmarł 20 V 1979 w Inowrocławiu w czasie pobytu w sanatorium. Uroczystości pogrzebowe miały miejsce w Collegium Minus Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, natomiast kondukt pogrzebowy prowadził i wygłosił mowę Jego Ekscelencja bp Tadeusz Etter. Eugeniusz Paukszta został pochowany 24 V 1979 roku na cmentarzu junikowskim w Poznaniu. na płycie nagrobnej widnieje fragment wypowiedź pisarza: „Jako adaptowany Wielkopolanin czuję się dumny, że mogłem i rozumem i uczuciem związać się z ziemią, która była zarzewiem, nosicielem, a wreszcie w głównej mierze realizatorem dzieła Wielkiego Powrotu".

Jako pisarz debiutował w 1938. Jego młodzieńcze opowiadania i reportaże zebrane w tom „Opowieści niesforne" zostały oddane do druku w 1939 roku, lecz w związku z wybuchem wojny nie doczekały się publikacji. Po wojnie pierwsza powieść „Trud ziemi nowej" ukazała się w 1948. Jedna z pierwszych powieści Eugeniusza Paukszty „Opowieść o zwycięskiej starości" przedstawia sylwetkę Profesora Jana Żniniewicza poznańskiego balneologa, wprowadzającego do powszechnego leczenia metody wodolecznictwa.

Ogółem opublikował 34 książki. Są to powieści i zbiory opowiadań o tematyce współczesnej i historycznej. Historia oraz wielkie procesy społeczne i polityczne współczesności były podstawowymi czynnikami określającymi tematykę jego twórczości. Paukszta wprowadził do naszej literatury pięknej temat zasiedlania Ziem Zachodnich i Północnych. Jako świadek i uczestnik, a zarazem pisarz i historyk poprzez losy ludzkie ukazywał dzieje procesów zasiedlania, integracji i adaptacji kulturowej ludności pochodzącej z różnych regionów. Do znaczących powieści Paukszty poruszających tę problematykę należy zaliczyć „Wrastanie”,  „Wszystkie barwy codzienności” i „Przejaśnia się niebo”.

Przykładem uprawianego przez Pauksztę eseju jest jego książka „Warmia i Mazury”. Znaczną część twórczości Paukszty stanowiły książki dla młodzieży, wśród których największą popularnością cieszyły się „Ich trzech i dziewczyna”, „Młodość i gwiazdy” i „Zatoka żarłocznego szczupaka”.

Twórczość pisarska Paukszty cieszyła się wielką popularnością. Znaczącą część twórczości poświęcił problemom Ziemi Lubuskiej, Warmii i Mazur oraz Pomorza. Książki jego były wielokrotnie wznawiane i tłumaczone na języki obce, osiągnęły łączny nakład ponad 2 mln egzemplarzy. w ostatnich latach życia przygotowywał materiały do trylogii o Powstaniu Wielkopolskim pt. „Ognie nad Wartą”.

Paukszta był także znanym i cenionym publicystą. Napisał kilka tysięcy artykułów i felietonów na tematy kulturalne, literackie, społeczne, polityczne i historyczne. Był jednym z pierwszych publicystów, którzy podjęli temat Ziem Zachodnich.

Był również kronikarzem życia kulturalnego i społecznego Poznania i Wielkopolski, współpracując z poznańskimi dziennikami i czasopismami, w których zamieszczał kilka, a niekiedy kilkanaście lat trwające cykle, jak „Echa kulturalne Poznania” (Express Poznański), recenzje teatralne (Gazeta Poznańska), „Z książką na ty” (Głos Wielkopolski), „Felieton tygodnia” (Tydzień). Powieści E. Paukszty były drukowane w odcinkach w prasie poznańskiej, na przykład powieść „Śpiewająca ziemia" w Ekspressie Poznańskim, oraz „Opowieść o zwycięskiej starości" w Głosie Wielkopolskim.

Swoje książki wydawał w wielu wydawnictwach, jednak największą liczbę powieści wydało Wydawnictwo Poznańskie. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu przyznało Eugeniuszowi Paukszcie nagrodę literacką miasta Poznania za rok 1954 za całokształt twórczości a zwłaszcza za prace związane tematycznie z Poznaniem i Ziemią Wielkopolską. Otrzymał również Nagrodę Wojewódzką (Poznań 1960 r.) w dziedzinie literatury. w wyniku powszechnego głosowania mieszkańców Wielkopolski otrzymał zaszczytny tytuł Wielkopolanina Roku 1971.

W 2006 roku decyzją Rady Miejskiej w Poznaniu jednej z ulic na osiedlu Literackim na Strzeszynie nadano imię Eugeniusza Paukszty.

Był laureatem wielu nagród literackich i państwowych, odznaczony między innymi Krzyżem Partyzanckim, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, pośmiertnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Odznaczony został również Krzyżem Armii Krajowej.

Zobacz również: Eugeniusz Paukszta w naszej galerii.

 

Teksty poświęcone Eugeniuszowi Paukszcie na łamach "Przeglądu Wielkopolskiego"

  • Nr 88 (2/2010)
    Dominik Paukszta w Kole
  • Nr 86 (4/2009)
    Zofia Szmajs. Pisarska pasja Eugeniusza Paukszty
    Marta Wrześniewska-Pietrzak. "Wiatrołomy" Eugeniusza Paukszty z perspektywy współczesnego czytelnika
    Alicja Chwieduk. "Mała przygrywka do nowych wydarzeń", czyli o szansie na ocalenie. [O twórczości E.Paukszty]
  • Nr 85 (3/2009)
    Anna Kokot. Maski patrotyzmu [E. Paukszta]
    Kto jest na tych zdjeciach? [z E. Pauksztą]
  • Nr 84 (2/2009)
    Andrzej Wituski. Rocznicowe wspomnienia
    Dominik Paukszta. Wielkopolanie na dalekiej Północy
    Spodziewaj się niespodziewanego" - rozmowa Aleksandry Paukszty z Martą Sziłajtis-Obiegło
    w Kargowej pamiętają Eugeniusza Pauksztę
  • Nr 83 (1/2009)
    Marceli Kosman. Eugeniusz Paukszta i jego ziomkowie w Poznaniu
  • Nr 80 (2/2008)
    List Jana Parandowskiego do Eugeniusza Paukszty
  • Nr 65 (3/2004)
    Janina Małgorzata Halec. Wielkopolskie tropy Eugeniusza Paukszty
  • Nr 63-64 (1-2/2004)
    Sergiusz Sterna-Wachowiak. Zagłada pogranicza, expatriacja i zapuszczanie korzeni. Eugeniusz Paukszta (1916-1979) i inni pisarze Ziem Zachodnich i Północnych
    Grzegorz Strauchold. Wkład Eugeniusza Paukszty w realizację polskiej myśli zachodniej
    Zygmunt Dziarmaga-Działyński. List (kartka świąteczna) do Eugeniusza Paukszty
    Dominik Paukszta. Eugeniusz Paukszta – dla mnie przede wszystkim Ojciec
    V Ogólnopolski konkurs literacki im. Eugeniusza Paukszty „Małe ojczyzny” (Regulamin)
  • Nr 61-62 (3-4/2003)
    Eugeniusz Kurzawa. Linie Eugeniusza Paukszty kreślone w Regionie Kozła
  • Nr 49-50 (3-4/2000)
    Eugeniusz Kurzawa. Paukszta nad Liniami
  • Nr 43-44 (1-2/1999)
    Eugeniusz Paukszta. Kultura jest jedna. (Tekst ostatniego wystąpienia publicznego wygłoszonego 26 kwietnia 1979.)