Jubileusz 10-lecia Towarzystwa Miłośników Gostyńskiej Fary

Lucyna Lisiecka, Jubileusz 10-lecia Towarzystwa Miłośników Gostyńskiej Fary

W gostyńskim kinie „Pod Kopułą” 8 grudnia 2016 roku odbyła się uroczystość z okazji 10-lecia działalności Towarzystwa Miłośników Gostyńskiej Fary. Wśród przybyłych osób znaleźli się m.in. Robert Marcinkowski – starosta gostyński, dr Alfred Siama – przewodniczący Rady Powiatu Gostyńskiego, Elżbieta Palka – zastępca burmistrza Gostynia, ksiądz kanonik Krzysztof Młynar-czyk – dziekan dekanatu gostyńskiego i proboszcz parafii farnej pw. św. Małgorzaty w Gostyniu oraz ksiądz prałat Artur Przybył – honorowy prezes Towarzystwa. Z uwagi na nieobecność preze-sa Zdzisława Kamińskiego, najważniejsze informacje z działalności Towarzystwa zaprezentował Robert Czub – wiceprezes.

Zebranie założycielskie Towarzystwa Miłośników Gostyńskiej Fary odbyło się 8 września 2006 roku. W tym samym czasie nastąpiła jego rejestracja w Krajowym Rejestrze Sądowym. Funkcje prezesa objął Zdzisław Kamiński, zaś godność prezesa honorowego przyjął ksiądz prałat Artur Przybył. Podstawowe cele stowarzyszenia to: zdobywanie i upowszechnianie wiedzy o prze-szłości kościoła farnego w Gostyniu, promocja jedynego zabytku architektury gotyckiej w Gosty-niu i jednego z nielicznych w Wielkopolsce oraz krzewienie właściwego stosunku do dziedzictwa narodowego, dóbr kultury i uczestnictwa w ich ochronie. Realizacja założeń odbywa się poprzez inicjowanie prac badawczych nad historią fary, współpracę przy jej renowacji i rekonstrukcji, gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie dokumentacji dotyczącej historii kościoła farnego, organizowanie prelekcji, spotkań, konkursów, wystaw i innych imprez kulturalno-historycznych związanych z historią kościoła farnego oraz prowadzenie działalności wydawniczej.
W latach 2008-2009 z funduszy parafii św. Małgorzaty i pozyskanych, staraniem członków Towarzystwa, dotacji z samorządu Województwa Wielkopolskiego oraz samorządu Gminy Go-styń, poddano renowacji trzy obrazy – „Wniebowstąpienie”, „Św. Antoni”, „Św. Franciszek z Asyżu” - oraz gotycką rzeźbę Matki Boskiej. Koszt prac konserwatorskich wyniósł łącznie kilka-dziesiąt złotych.

W 2010 roku Towarzystwo uzyskało status organizacji pożytku publicznego, co pozwoliło na pozyskanie środków z tytułu 1 % odpisu od podatku dochodowego od osób fizycznych. Pozy-skane w ten sposób środki w całości przeznaczamy na renowację zabytków ruchomych kościoła. W 2013 roku poddano odnowie pacyfikał z XVI wieku, monstrancje z przełomu XVII i XVIII wieku, kielich z XVIII wieku, kustodię, feretron Dzieciątko Praskie, feretron z obrazem Matki Boskiej i Pana Jezusa. Cena tych prac to kwota 9500 zł. W latach 2013-2014 Towarzystwo dofi-nansowało kwotą ponad 50000 zł renowację ołtarza Świętego Krzyża. W minionym roku przystą-piono do konserwacji ołtarza Matki Bożej. Wykonano nadstawę, na co przeznaczyliśmy blisko 40000 zł. Obecnie pracom renowacyjnym poddane zostały rzeźby i uszaki z tego ołtarza. W 2014 roku udało się pozyskać i zakonserwować XVII-wieczną konsolę. Zabytek przekazano probosz-czowi, który umieścił ją w kaplicy św. Anny.

W latach 2008 i 2014 na zlecenie naszego Towarzystwa specjalistyczne firmy z Wrocła-wia wykonały badania georadarowe kościoła i przyległego terenu. Latem 2009 roku przeprowa-dzono zadymienie kanałów przeciwwilgociowych gostyńskiej fary, co potwierdziło przypuszczenie istnienia systemu wentylacyjnego w kościele. Od 2006 roku trwają poszukiwania i dokumen-towanie rzeźb przekazanych w 1925 roku z kościoła farnego do Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Udało się zdobyć fotografie części zdemontowanych w 1901 roku ołtarzy. Kilka rzeźb z 40 udało się zidentyfikować w Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Byliśmy też współorga-nizatorami dwóch wystaw w gostyńskim Muzeum. Pierwszą zorganizowano w 2011 roku pt. „Nieznane rzeźby sakralne z ziemi gostyńskiej”. Drugą, „Chrystus Zmartwychwstały” przygotowaliśmy w 2016 roku, na inauguracje obchodów 10-lecia naszej działalności. W obu przypadkach eksponaty pochodziły z zasobów Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu.  

Towarzystwo zajmuje się również działalnością wydawniczą. Wydrukowaliśmy ponownie pracę księdza Stanisława Kozierowskiego Dzieje Gostynia w średnich wiekach z 1913 roku. Byliśmy inicjatorami wydania albumu o farze, który ukazał się w 2010 roku. Wydawcą publikacji była firma Netbox. Następstwem tej inicjatywy było wydanie widokówek o tematyce farnej. Również dzięki naszym staraniom ukazały się foldery o farze w pięciu językach zawierające pod-stawowe informacje historyczne, teleadresowe i plan mszy świętych. Członkowie Towarzystwa wielokrotnie pełnią funkcje przewodników i prelegentów dla osób chcących poznać historię ko-ścioła pw. św. Małgorzaty. Od 2008 roku Towarzystwo we współpracy z gostyńskim oddziałem Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Chrystiana” wydaje kalendarze o tematyce związanej z farą. W lipcu 2008 roku byliśmy współorganizatorami festynu parafialnego. Z tej okazji we współpracy z Fundacją „Moje miejsce” przygotowaliśmy i zrealizowaliśmy film o historii fary oraz prezentację multimedialną. Film ten pokazały lokalne telewizje w Rawiczu, Lesznie i Gosty-niu. Z kolei w 2015 roku w gostyńskim kinie „Pod Kopułą” odbyła się premiera filmu Z ziemi włoskiej do polskiej.  Prawie 20-minutowy dokument pokazuje historię wykonanej ze słynnego włoskiego marmuru figury Matki Boskiej Niepokalanej, znajdującej się na dziedzińcu kościoła farnego. W 2014 roku Towarzystwo było współorganizatorem prezentacji historycznej Góra Zamkowa dawniej i dziś.

W latach 2011-2014 Towarzystwo Miłośników Gostyńskiej Fary czynnie uczestniczyło w kolejnych edycji „Nocy Muzeów”. Ośmiokrotnie, nie tylko członkowie towarzystwa, mogli uczestniczyć w wycieczkach turystycznych po Wielkopolsce. Ostatnim naszym przedsięwzięciem było uzupełnienie galerii farnych proboszczów o brakujący portret księdza prałata Nikodema Mę-dlewskiego, proboszcza w latach 1932-1935.

W stowarzyszeniu działa czynnie kilkanaście osób, lecz na comiesięczne spotkania przy-bywają również niezrzeszeni sympatycy. Od kilku już lat na konto organizacji swój 1 % przekazu-je ponad 300 osób. O planach, działaniach i efektach naszej pracy Towarzystwo bieżąco informu-je na stronie internetowej www.faragotykgostyn.pl.
Jak już wspomniano, jednym z zadań statutowych naszego Towarzystwa jest wzbogacanie wiedzy o przeszłości kościoła farnego w Gostyniu poprzez gromadzenie o nim dokumentacji materialnej, opracowywanie jej i udostępnianie. Tej tematyce był poświęcony referat pt. „Dokumenty farne w archiwach i Internecie” przygotowany przez Elżbietę Skorupską. Członkowie Towarzystwa od kilku lat poszukują informacji o gostyńskiej świątyni. Właściwą kwerendę prowadzo-ną  w archiwach poprzedzono przeglądem literatury przedmiotu oraz stron internetowych m.in. instytucji archiwalnych, bibliotek cyfrowych oraz muzeów i stron internetowych pasjonatów hi-storii. Zakres chronologiczny poszukiwań objął dokumenty powstałe między XIV a XX wiekiem, przy czym najbogatszy materiał źródłowy pochodzi z XVI-XVIII wieku.
Wśród analizowanych archiwaliów znajdują się przede wszystkim oficjalne akta kościelne, ale także akta urzędowe, różnego rodzaju spisy i inwentarze, jak również pisma o mniej oficjal-nym charakterze czy też zapiski prywatne. W zależności od czasu powstania i charakteru, doku-menty te spisywano w języku polskim i łacińskim, a w czasie zaborów także niemieckim. Ponieważ wiele dokumentów archiwalnych zostało w ostatnich czasach zdigitalizowanych, możliwe stało się szukanie potrzebnych materiałów bez konieczności wyjazdu do Poznania czy Leszna. Tym sposobem członkowie Towarzystwa wyszukali w Internecie najstarsze dokumenty dotyczące gostyńskiej fary z XIV wieku. Digitalizacja pomaga w analizie oryginałów materiałów archiwalnych, zawłaszcza w rozszyfrowaniu nazwisk fundatorów, kapłanów lub członków bractw religijnych działających przy gostyńskiej farze, biorąc pod uwagę fakt, iż dokumenty te pisane są w języku łacińskim i odręcznym pismem, nie zawsze czytelnym.
Jednak najcenniejsze wiadomości członkowie Towarzystwa uzyskują podczas kwerend w poznańskim Archiwum Archidiecezjalnym i tamtejszym Archiwum Państwowym oraz w Archiwum Państwowym w Lesznie. Instytucje te gromadzą materiały archiwalne z terenu dzisiejszej diecezji poznańskiej. W zbiorach Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu znajduje się najstar-szy jak dotąd, bo z 1310 roku, dokument związany z gostyńskim kościołem, a dotyczy aktu sprzedaży wsi Bukownica, w którym pojawia się po raz pierwszy nazwisko pierwszego proboszcza fary – Przecława. Innym z najstarszych dokumentów z tego zbioru jest pismo z 1468 roku wystawione w Krobi dotyczące erygowania jednego z ołtarzy w kościele farnym w Gostyniu przez Andrzeja biskupa poznańskiego. Innym cennym źródłem są Akta Wizytacyjne Biskupów Poznańskich. Dzięki pomocy ks. Rafała Rybackiego – kustosza Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu oraz uprzejmości ks. Romana Dworackiego – dyrektora tegoż Archiwum, członkowie Towarzystwa otrzymali skany 138 kart opisujących wizytacje kościoła farnego dokonanych przez biskupów poznańskich w wiekach XVII i XVIII, w których znalazły się informacje na temat wystroju kościoła, jego wyposażenia i związanych z nim ludzi. Ciekawe dokumenty dotyczące dawnych pro-boszczów gostyńskich znalezione zostały w zbiorze Konsystorz i Kuria Arcybiskupia. Umożliwią one opracowanie kolejnych biogramów gostyńskich kapłanów. W zbiorach Archiwum Archidie-cezjalnego znajduje się także dokument biskupa poznańskiego Benedykta Izdbieńskiego z 1548 roku, który funduje Altarię św. Trójcy i św. Anny w kaplicy św. Anny kościoła pod wezwaniem św. Małgorzaty w Gostyniu. Został on odnaleziony przez ks. Rafała Rybackiego.
Także dzięki osobistemu zaangażowaniu ks. Rafała Rybackiego poznaliśmy treść dokumentu wystawionego w 1592 roku przez biskupa Łukasza Kościeleckiego, który zatwierdza w nim statuty i organizację Bractwa Literackiego działającego przy kościele farnym. Archiwalia te są cenne zarówno dla osób pragnących poznać dzieje fary, jak i tych, którzy badają przeszłość miasta. Zawierają bowiem nie tylko nazwiska ówczesnych mieszkańców Gostynia, ale przekazują pewną wiedzę na temat ich systemu wartości. Uzupełniają w ten sposób ciągle niedostateczną wiedzę na temat życia gostynian w minionych wiekach, a zwłaszcza w okresie średniowiecza, renesansu i baroku. Z tego powodu każdy dokument jest bardzo ważny.
Do ciekawszych akt znalezionych w Archiwum Państwowym w Lesznie należy znajdujący się w zespole Akta miasta Gostynia, dokument z 1804 roku Przetłumaczenie Instrumentu Kommisyi, który od teyże Kommisyi przesłany, w którym wymieniono wszystkie ołtarze i ich dochody. Pismo to jest o tyle istotne, że potwierdza fakt istnienia w farze 14 ołtarzy. Nie można było tego jednoznacznie stwierdzić na podstawie akt wizytacyjnych, które podawały różną ich liczbę. Także w Lesznie udało się dotrzeć do dokumentów „ściśle tajnych” z końca lat 40. XX wieku zawierających charakterystykę parafii farnej, organizacje przykościelne oraz opisy działalności pracujących w tym kościele sióstr zakonnych i księży.
Zaskoczeniem dla członków Towarzystwa okazały się zbiory w Archiwum Państwowym w Poznaniu. Nie przypuszczano, że uda się tutaj znaleźć tak cenne dla naszej świątyni dokumenty. W zespole archiwalnym zatytułowanym Dokumenty i akta kościołów znaleziono m.in. „Ekstrakt z ksiąg grodzkich poznańskich zapisów na kościół św. Małgorzaty”, zapisy na Bractwo św. Anny działające przy kościele farnym oraz „Inwentarz ołtarza Zwiastowania NMP w Gostyniu oraz do-mu altarzysty sporządzony przy przejmowaniu altarii przez Franciszka Karuskiego od Wojciecha Łagowicza; spis wydatków na naprawy i remonty; spis poprzednich altarzystów oraz fundatorów i dobrodziejów” z lat 1672-1699.
Interesującym dokumentem dotyczącym stosunków między duchowieństwem a mieszkań-cami naszego miasta jest Ugoda zawarta w dniu 7 czerwca 1641 r. w obecności Jerzego Gowa-rzewskiego, kanonika poznańskiego, między proboszczem gostyńskim Bartłomiejem Hesperusem i mieszkańcami Gostynia o dziesięciny snopowe z upraw rolnych, należne kościołowi parafialnemu w Gostyniu. Najcenniejsze są jednak dwa urzędowe dokumenty papieskie. Jest to kopia prawdo-podobnie bulli papieża Urbana VIII oraz breve papieża Klemensa XII. Papież Urban VIII nadał w 1637 roku przywileje w postaci odpustów zupełnych i cząstkowych Bractwu Literackiemu pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Gostyniu. Odnaleziony w zbiorach Ar-chiwum dokument jest kopią tego pisma. Styl pisania dokumentu, charakterystyczne zwroty oraz zamieszczony opis i rysunek pieczęci wskazują, że pismo to prawdopodobnie jest bullą papieską. Byłby to pierwszy i zapewne jedyny tego rodzaju dokument papieski odnoszący się do gostyńskiej fary. Do odnalezienia pozostaje oryginał tego pisma, być może w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Drugi papieski dokument wystawiony został w roku 1737. Papież Klemens XII przy-znaje w nim przywilej odpustu Bractwa Dobrej Śmierci pod wezwaniem św. Barbary przy koście-le parafialnym w Gostyniu. Jest to również pierwsze breve adresowane do gostyńskich parafian kościoła pod wezwaniem św. Małgorzaty.
Większość dokumentów pochodzących ze stuleci XIV-XVIII napisana została w języku łacińskim, często odręcznym, nieczytelnym pismem. Nieznajomość tego języka stanowi podsta-wową przeszkodę w szybkim opracowaniu i udostępnieniu tych dokumentów. Pomocą w tym za-kresie służy Towarzystwu ks. Rafał Rybacki kustosz Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu oraz Robert Sochań – filolog klasyczny, wykładowca jednej z uczelni warszawskich, którzy tłu-maczą dokumenty pisane w języku łacińskim.  Dzięki nim część z odnalezionych akt została już zamieszczona na stronie internetowej Towarzystwa oraz publikowana jest w „Roczniku Gostyń-skim”. Następne będą systematycznie opracowywane i udostępniane.

Po wystąpieniu Elżbiety Skorupskiej głos oddano zaproszonym gościom, którzy życzyli powodzenia w dalszej działalności Towarzystwa oraz  zapewnili o swym poparciu w jego poczy-naniach, podkreślając, iż najstarszy gostyński kościół był i jest dobrem nas wszystkich i wymaga dbałości w należyty sposób dla przyszłych pokoleń. W części finałowej odbył się skrzypcowo-organowy koncert w wykonaniu Wojciecha Czemplika i Damiana Zybera.

Fot: Mariusz Sobecki, archiwum Towarzystwa